Kurte jiyana Cegerxîn

Selam Dari
Ji malbateke gundî belengaz , helbestvanê Kurd yê nûjen Cegerxwîn sala 1903 z li gundê Hesarê yê ku dikeve Kurdistana bakur de hat dinê .
Navê wî Şêxmûse kurê Hesenê Mihemedê Mehmûdê Eliye .
qey qederê wisa dixwest , ku Cegerxwîn jiyaneke zor û zehmet derbaske , dema dê û
bavê wî mirin û sêwî ma .
Vêce ji neçarî bû şivan û paleyî jî dikir .
Lê Cegerxwîn zû bi zû ji vê rewşê derket , û berê xwe da zanistiyê , û li zanînê geriya li cem şêx û melan , û dest bixwendina feqetiyê kir .
Heft heşt salan bi vî awayî xwendin tewakir ,û ( icaza ) xwe li cem mele Fethule stand ,pişre hinekî meletiya gundan kir .
Du bûyerên mezin di herêmêde çêbûn , ev bûyer bûn sedemên guhertinê di kesîtiya Cegerxwîn de , û berê wî bi xurtî ber bi niştimanperweriyê de dan :
1- cenga cîhanî ya yekem , û tiştên jê veketin , mîna serxwebûna gelên bindestê Turkan , û peymana taybet bo Kurdistana bakur ya ku bi navê ( Sêver )tê nasîn, û leystikên Turkan dijî wê peymanê .
2- Heriftina şoreşa Şêx Seîd 1925 z , û di pêre çavsoriya ku Turkan li gelê Kurd kirin.bi kuştina hezarê şoreşgêran ,. Heme bi seda ji wan şoreşgêran gihiştin Sûriyê .
ewan şoreîgêran komelek bi navê (xweyîbûn ) saz kirin , sala 1927 z. Cegerxwîn tevlî vê komelê bû û bû yek ji endamên wê .
di vê demêde Cegerxwîn dest bi nivîsandina helbestê kir û di kovara Hewarde helbestên xwe di weşandin .
piştî serkeftina şoreşa Iraqê sala 1958 z . Cegerxwîn derbasî Iraqê bû û li zanko ya Bexdê di beşê wêjeyande xwend .
di sala 1963 z . dîsa vegeriya Sûriyê , ta sala 1979 z . û di wê salêde berê xwe da Siwêdê û li bajarê Stokholmê cîwar bû .
di 22 çiriya pêşînde 1984 z . li bajarê Stokholmê dilê wî rawesta û çû dilovaniya xudê.
Ez bawerim kesekî mîna cegerxwîn tekê zemanê xwe bû . bi hiş û ramanê xwe , bi bîr û bawerên xwe , niştimanperwerekî bê hempa , di nêv miletekî nezan û perîşande , ku bi sedê salan zilm û zordariyê dikêşe .
Cegerxwîn ev rasteqînî baş dizanî , ji ber ku gelek bûyerên mezin di Kurdistanêde li ber çavê wî çêbûn , vêce giha encamekê , ku miletê di vê rewşa xirabde bijî , divêt mirov bêhnê lê fireh bike , û hin bi hin mirov wî bighîne baweriyên zanistî , û girêdanekê di navbera wî û doza azadiyê de pêk bîne .
Lê carna bê hêvî dibû û digot :( gulek nake buhar ) . lê di dema nihade neviyên Cegerxwîn bîr û baweriyên wî di dilê xwede çandin , û li ser rêça wî gavan tavêjin .
Di dawîde em dikarin rastiya vê helbesta wî berbiçav bikin dema di bêje :
Meyger tu binê ez li dinê her wekî fîlim
Şûva ko me ajotiye tovê xwe biçînin
Mizgîn li te be me tovê xwe çand , û gelekî nêzîk ewê kat bide !!!!!!!!!

 Cegerxwin mamustayê gel

Dema Cegerxwîn bû yek ji endamê komela Xweyîbûnê , ew komele bû mîna dibistana niştimanperweriyê jêre , û bi vî awayî ket riya kar û xwbatê de.
Û di vê riyê re têkiliyên wî bi Celadet Bedirxan re çêbûn . di wê demêde Celadet Kovara Hewar derdixist .
Vêce Cegerxwîn helbest ristin û ji kovara Hewar re rêkirin .helbestên xwe bi Kurdîke sade di nivîsand , bi zimanekî hêsan nêzîkayî li giyanê gelê Kurd kir, û bi vî şêweyî helbestên wî bûn sirûd ser zimanê Kurdan .
Helbestên Cegerxwîn sînor derbas kirin , û nizanîbûn bê sînor çine , û di demeke kurt de helbestên wî li her çar parçên Kurdistanê belav bûn .
Helbestvanê me nameyek wî hebû , nameya wî ew bû : doza azadiyê , wekheviyê , mirovantiyê bû , dijî sitemkar û zordaran .
Hevalbendê karker û cotkaran bû .
Cegerxwîn bû evîdarê welêt , û bi evîndarî ser dinvîsî ji lema dengê wî ji dil derdiket û bandora dengê wî bi xurtî digha milet :
Ji bona her kesek yarek heye ê min welat yare
Belê çibkim di destê dijminê xwînxwar û xedare
Çiqas pesnê giran bêjim nikarim ez bidim zanîn
Çeleng û nazik û şeng û şepal û şox û cebbare
Cegerxwîn bû aşiqê Kurdistanê û di çavê wî de bi bedwbûna xwe bûka cîhanê bû :
Welatê min tiwî bûka cîhanî hemî bax û bihişt û mêrg û kanî
Şepal û şeng û şox û naz û gewrî gelek şêrîn û rind û pir ciwanî
Serî taca Selaheddînê Kurdî enî roje di birca asîmanî
Bi vî awayî pesnê welêt dida , welatekî bi ciwaniya surişta xwe navdare , her wiha tijî zîv û zêre:
Welatê Kurda tev xêr û bêre hemî madene tev zîv û zêre
Lê çibkim îro maye ji xelkêre
Û di nerîna wîde ciwantirîn welatê rojhilata navîn Kurdistane :
Gula baxê bihişta rojhilatim
Di tarîka şevê rojim hilatim
Ji nav sînga demê pijqîme îro
Di tarîxê fireh hatim feratim
Hemî jînim dixwazim xweş vejînim
Hezar û nehsedî şînbûme katim

Cegerxîn ser rewşa gelê xwe rawesta , û êş û azarê wî naskirin , û digot du janên milet yê mezin hene yek nezaniye û yê dî xizaniye :
Du derdên me hebûn dijwar û xeddar
xizanî yek , ewê dî her nezanî
boyî vê yekê şerekî dijwar bi nezaniyêre dikir . û berê gel dida xwendinê ji ber ku ew bawer bû ku xwendin miletekî hişyar çêdike :
xwendin nebî kes naçe pêş peyda dibin pir derd û êş
herdem li bin destê neyar em dê bidin xûkî û bêş
ev tac û şewket xwendine ev dîn û dewlet xwendine
ev ser bilindî xwendine ev dewlemendî xwendine
wiha rege pesindana xortên xwendevan , û ewin hêviya milet di riya têkoşînêde dijî kedxuran :
rêçka keşaf û xortan yektî û dilpaqijî
em dixwînin da mezin bin ser tijî eql û mejî
pêşî her tiştî riya me zanebûn û pêşketin
em fidakarê welatin rêçinasê miletin
Cegerxwîn bi serfirazî li nivîskarê dema xwe dinêrî , û ewî pênûs û şûr li himber hev danîn , û bi dil şadî name ji wanre rêkirin , û helbest di pesnê wande ristin . bi vî rengî ser Celadet nivîsiye :
Begê min serwerê min ey Celadet
Şehê min rêberê min pir edalet
Tu binvîse di hawarê selaman
Ji min bighîne Kurmanca temaman
Dêmek helbestvanê me gelek rêz û qîmet ji xudanê pênûsê re di girt . lewra li ser Osman sebrî hêstir dirijandin :
Erê Osman te agir da dilê min te pir kir derd û êş û hem kulê min
Te da destê me carek destê Ristem te zenar û kemer dane milê min
ji hêleke dîve helbestvanê me didît ku axa û şêx kelemne mezinin di riya pêşketina miletde, û rêçika wan çewte :
şêxê min destê îdî maçî nakim ez bese
kavil û wêran te hiştin ev sera û medrese
şêxê ewrûpa binêre wane hasin birne jor
em bi xişt û def û dîlan, paşketin tev mane kor
û her û her bi dijwarî şerê axa û şêxan dikir , û ew didîtin mina nexweşiyekê di laşê miletde :
pir nexoşî , ev du sed sal bû li te jana zirav
şêx û axa bûne miqrob ketne laşê tey zere
ev çiye ey miletim bê dost û dijmin bê jimar
rêçka ko şêx û axa dane ber te tê mere
ew bi xwe parsê dikî kengî xwedê wer gotiye
ma keramet tizbiye yan tang û top û qunbere
xaniyê axê mezin he rdem di ser gundre bilind
lîs û hêlîna dizaye wek şikefta sêdere
doza hişyariyê yek ji karên Cegerxwînî sereke bû . û bi pesindana milet gazî dikir ku rabe heyfa xwe ji dijminan hilîne :
ser ji xew rake binêre ro ji bircê da dere
guh bidêre çarkenarê te bi halan û şere
zanibe ey miletim ev dem ne ya razan û xew
ev dema gurmîn û ceng û tîp û top û leşkere
sed wekî Guhderz û Rustem wan bi te deng dan cîhan
ma ne şerme ko tu îro maye bê mîr û sere
gelek caran li dîroka Kurd vedigeriya da ku mêraniya lehengên meyî dîrokî bi milet bide naskirin . boyî milet bide ser şopa wan , bê tirs here şerê neyaran , û welatê xwe ji bin destan rizgar bike :
lo lo pismamo çima dey nakî serê xwe carek bilind ranakî
leşkerê dijmin li çiyayê jorîn weke xweşmêran ji hev belanakî
lo lo pismamo zanim xweşmêrî pismamê Rustem yan Ezdînşêrî
bi keleke germ , bi dilekî birîn hewara xwe dighand gel , ku rabe dakeve meydana şer û xwe ji vê rewşa koletiyê derîne :

bi ser çiyan ketim ez karê mine bez û rev
cî nîne têde rûnim , ne bi roj û ne bi şev
cihê bav û kalê min bi xwîna min bûye sor
dijmin îro têdeye , dibêjî min tu derkev
vaye buhar bi xêr tê , xwe kar bikin ji bo şer
êrîş bikin neyaran wekî mêran hemî tev

Cegerxwîn di demeke kin de bû dengê şoreşê , û agirê şoreşê li nig wî roj bi roj gur di bû . meydana şer ber bi çav dikir , û mêrxasiya pêşmergan di şerde dida xuyakirin , û bi çelengiya wan lehengan dilşa dibû :
Şoreş destpêkir qêrîn û gurmîn gule barandin li hawîr û xurmîn
Li jor firokin li jêr tang û top ji xwînê sor bûne hemî der û şop
Lê Kurdên gernas ketin ser çiya di xwazin bigrin axa Mîdiya
Êrîşî dijmin dikin weke şêr hawîr dişkênin li jor û li jêr
welat bê al nabe . û al nîşana serxwebûnêye , vêce xewneke şêrîn bû ku cegerxwîn ala regîn di destê xortande bidiya , û bi serfirazî bilind kiribana li seranserî welêt :
ala rengîn pîrozî xweş te hildigirim diçim bi meş
tu l ser milê xortên ciwan di nav te de yek roja geş

ala sê rengî tû
bê nav û dengî tû
nîşana cengî tû
ey xortên Kurdan,
silavê lê bikin
 

Cegerxîn di helbesta ( kîme ez ) de digihe asteke bilind di warê nivîsandina helbesta netewî de . ji ber ku ev helbest mîna dastanekêye , hizr û bîrên miletê Kurd têde eşkere xuyane .
Ji hêla dîve jî dîroka miletekî kevnar xwedî şaristaniyek zanistî di rojhilata navînde ber çav dike .
Lewra helbestvanê me bi şanaziyek mezin dibêje ( kîme ez ) :
Ezim ê şikand leşkerê Rêşar
Min bi xwîna xwe parastî ev war
Di singa dijmin ez bûme kelem
Xwe dan ber siya min Turk û Ecem
Li ser serê min
Sinbil û kulah
Serê hepê min
Digirt padîşah
Ezim ew gernas
Ew Selahidîn
Bi pirs ji Hetîn
Kîme ez ?

Berhemên Cegerxwîn:
Dîwanên helbestan :
1- pirîsk û pêt Şam 1945
2- sewra azadî Şam 1954
3- kîme ez ? Beyrût 1973
4- Ronak Swêd 1980
5- Zendavîsta Swêd 1981
6- Şefaq Swêd 1982
7- Hêvî Swêd 1983
8- Aşitî Swêd 1985

çîrokên Cegerxwîn :
1- Cîm û Gulperî 1948 Şam
2- Reşiwê Darî 1956 Şam
3- Salar û mîdya 1973 Beyrût

Ziman û Rêziman:
1- Gotinên pêşiyan 1957 Şam
2- Destûra zimanê Kurdî- 1961 Bexda
3- Ferheng (perçê yekem )1962 Bexda
4- Ferheng (perçê diwen) 1962 Bexda
5- Tarîxa kurdistan - 1985 swêd

Makder :
1- Jînîgariya min . Cegerxwîn
2- dengê Cegerxwîn . bavê Zozanê
موجز تاريخ الادب الكردي المعاصر د . معروف خزنه دار -3
4-pirîsk û pêt . Cegerxwîn
5-Sewra azadî Cegerxwîn
6- Kîme ez . Cegerxwîn