Hanna Arnendt

Tengezar Marînî                                                            Dema ko mirov li ser rêjîm û sîstemên totalîtar, raweste, û bizane kî bûn, bêguman yên wek Hitler, Lenîn, Stalîn, Mosilînî, Franko, Saddam Husên, Kastro,Assad û htd..Lê dema mirov li ser hizirvanên ko xwe bi mijar û babetên westandin, li çimabûna pêkhatina wan û metirsiyana berdewambûnê, li ser mirovatiyê, dê pêrgî çend navan bibe mina Gramicci û çendekê din, lê hizirvanên ko babeta totalîtarîzmê kirine babetên seminar û pirtûkên xwe, dê li ser lîstê nave hizirvana cihû û profesora penaber Hannah Arendt bibe.
Ne tenê ji ber ko wê li ser rêjîmên weha nivîsandin û bi taybetî li ser rêjîma Nazî, ko Hitler bi şêweyekî nemirovane her kesekî ne wek wî hizir dikir ji kokê radikir, belkî ji ber felsefa xwe li ser wê hindê avakir, ku system û rêjîmên totalîter, li kû bibin, û eger hat alîgeriya xelk û neteweyên mirov jî kiribin, dimînin cihê metirsiyana mirovayetiyê.
Hannah Arendt, bi xwe cihû ye û dema di dema cenga cîhanî ya diwan reviya çû Ferensa û digel Ziyonistan kar dikir û li ser prosesa Eichman nivîsî, ko ji Mosadên Israêlî ji Arcentîn revandibûn û anîbûn Israêlê nivîsî û her weha li ser rêjîma Stalîn nivîsî û bi tundî rexnekir, cihû li dijî wê rabûn, çimkî piraniya cihuyan li Stalîn wek xelaskerekî ji xwe re didît.
Di vê sale bîranîna 100 sala Hanna Arendt e. Siyasetmedar û hizirvanên siyasî li seranserî Elmaniya û bi taybetî li bajarê ko Hannah Arendt lê hatiye dinyayê Hannover, xwe amade kirine û kolana zêgeha wê bi wêneyên wê û pirtûkên wê xemilandine.
Hêjayê gotinê ku bajarê Hannover, kolanek bi nave wê kirine, her weha pirtûkxaneyeke taybet bi wê, di şaredariyê jî cihekî taybet bi wêneyên wê yên hatine nîgarkirin heye, di nav wan de, wêneyekî wê ko hunermendê Kurd Şîraz Çeto nîgar kiriye,ji bilî ko bajarê Hannoverê zemaleyek bi navê wê bi nav kiribû, û didin nivîskarên ji wan welatên, ko nikarin bi vehesînî nivîsên xwe binivîsin. Yê dawî ko zemale wergirt, nivîskar û siyasetmedarê kurd Merwan Osman bû û herdû nivîskarên din yên beriya wî wergirtibûn, Ales Resenau ji Bîlerûsiya û Carlos Valerino yê Kûbî bû.

• * Di 14.10.1906 li Linden / Hannover Ji dayik bû.
• Piştî ko bavê wê nexweş ket, vegerane bajarê xwe ê berê Königsberg û di maleke sozialdemokrat de perwerde bû
• 1913 bavê wê bi êşa Syphilis wexer dike.
• 1920 Martha Arendt dayka Hanna mêrekî din bi navê Martin Beerwald dike û ê dî di gel dayka xwe li ba zirbavê xwe dijî.
• 1924 Bekeloriya (Abitur) werdigire.
• ji 1924: dest bi xwendina zanîngehê dike û beşê Philosophie, Theologie û Philologie klasîkî (Grîkî) li Marburg, li ba 2 mamosteyên Philosohie ên mezin Martin Heidegger û Rudolf Bultmann, û li Freiburg/Br. Li nik Edmund Husserl (1858-1938) û ji sala 1925 li Heidelberg li ba Karl Jaspers.
• 1928/29 Promotion li ba Japsers: "ciwantirîn têgeh li ba Augustinus ".
• Hanna Arendt dikeve bi kartêkirina Bûnewrî (Existentialismus) û diyardeyaniyê (Phänomenologie).
• 1929: mala xwe dibe Berlin û bi Günter Stern (Anders) dizewice.
1930-1933: lêkolînana li ser Romantik a Elman çêdike.
Lêkolînên wê di sala 1959 de, di bin navê"Rahel Varnhagen. De têne weşandin, ew jî jiyana jineke cihû di dema Romantîk de ye.". ji bo Hanna gengaşiyeke zor giring bû, di hêla civakî de, ko yeke Elman li ser rewşa cihûyekê binivîse, çimkî şert û mercên civakê hatin roxandin, ew civaka dixwest hemî tiştî asîmîle bike. Xanim Arendt di rêya philosophiya Bûneweriyê de, lêkolîna xwe bi dawî anîbû.”
• 1933: demeke kurt li ba (Gestapo) tête girtin.
• 1933 bazdide Ferensa, di rêya Karlsbad û Genf re. Û li ser wek şêrwerkareke civakî li nik gelek grûp û komeleyan kar dike û di wê demê de Walter Benjamin dinasê.
• 1935: Geşta wê a yekem bo Felestîn.
• 1937: zewaca wê bi Anders re têkdiçe.
• 1940: bi Philosophê Elman Heinrich Blücher re dizewce.
• 1940/1941: koçber dibe û bi mêrê xwe û dayka xwe re di rêya Marseille (1940) û Lissabon û diçe USA. Li wir di kovara heftaneyî "Aufbau= Avakirin" û kovara "Parisian Review" di gel hinek nivîskaran weshand.
• Her di sala yekem de, rikberî kete navbera wê û tevgera Zionîzmê, ji ber di bîr û baweriyên xwe yên siyasî de, li dijî her sîstemeke Totalîter bû û ew bîr û bawerî di gel bîr û bawerîyên wê ên Siyasî- Philosophie ne digunciyan.
• Hanna Arendt banoreke mezin li warê siyaseta Philosophie di sedsaliya 20an de kir . û bi taybetî Thêsa wê ” Diyardeyên Totalîtarîzmê û kêşeya Modernîzmê û modernîzim wek qeyranekê”. EV bîrdoziya ko ne tenê behsa Qeyran û kêşeya çarçeweya kevneşopiyê a xwetêgehîştinê di navbera mirovan de dike, lê belê behsa hemî cîhanê û têkiliyên wan bi hev re dike.
• Hannah Arendt herdem ewthêse tanî rojevê. Sîsika baweriya wê digot: ` Havîbûna cîhanê û xwehavîkirin wek Marx bawer dikir, ko ev nîşana dema nû ye.(Vita activa, S. 249)."
• Ji wan serpêhatiyên xwe Hannah Arendt bîrdoziyeke nû ko navê wê kire ” forma nû ji têgeha siyasetê re”Theoriya komarê û damezirandina karênji nîşka ve bi danûstendeneke hevbeş”
• 1944-1946: Seroka grûpa Lêkolîneran (rêvebir) der "Conference on Jewish Relations= Konfiransa cihûyan bo pêwendiyan"
• 1946-1948: Weşanger li Weşanxaneya "Salman Schocken " (Schocken Books)
• 1948: Mirina dayka wê Martha Beerwald-Arendt.
• ji 1950 di pirtûka xwe de ” Derbasbûna nav siyasetê" kar dikir ta 1959 û di wê salê de pîlana wê tewaw bû û di sala 1960 peymanekbi weşanxaneya amerîkanî danî. 1950/1951: bû hevwelatiyeke Amrîkî
• 1950/1951: pirtûka xwe a bi navê "The Origins of Totalitarianism, New York 1951" weşand a ko pistre bi Elmanî bi navê ("Elemente und Ursprünge totaler Herrschaft, 1955= regez kevin ên desthilatdariya giştî"). Hanna di vê pirtûka xwe de, girêdanek di navbera şertên pêkhatina totalîtara welatên nationalîst ê sedsaliya 19an û Antîzîmîtizmus de çêdike. Hanna bi vê Têgeha xwe Totalitarîzmus ezmûna avahiya wekheviya di navbera Faşîzmus û Stalînîzmus diyar dike. Bi vê bîrdoziya xwe Hanna Arendt, dibe yek ji ên siyasetzanên herî giring di cîhanê de, ko xwedî bîrdoziyeke taybet e.
• 1953-1956/58: Pir semînaran li Princeton, Harvard û "New School" dide dibe Professur li Brooklyn College li New York.
• 1954: Professur li University of California li Berkeley
• 1957: „Pirsên kevneşopî di hizrê siyasî, di dema em tê de“ 4. cild. Frankfurt 1957"
• 1958: Arendt dibe endama Deutschen Akademie für Sprache und Dichtung Akadîmiya elmanî bo ziman û helbestê
• 1958: Xelata Aştiyê a pirtûkê wergirt.
• 1959: professora mêvan li zankoya Princeton
• 1959: Lêkolîn wek pirtûk"Rahel Varnhagen"
• 1959: Xelata Lessing a bajarê Hamburg
• 1960: professora mêvan li zankoya Columbia
• 1960: jiyan aktîv an jî jiyana di kar de". Li vir Hanna Arendt sê çalakiyên mirovane ji êkudo cuda dike: Kar, Bikaranîna Kar û danûstendin bi kar re. Arendt ravedike, ko ji destpêka modêrnîzma kar ji bo barê azadiya bazirganiya siyaseta bilind û giran bike.
• 1961: Pirtûka wê ” Di navebera dema buhurî û dema bêy de= Between Past and Future"
• 1962: Bûyereke zor û nexwesh bi Taxi li New York.
• 1962: Seredaneke Europa bi Heinrich Blücher bo Grîkstanê û Italiya
• 1962/63: " On Revolution" ("Li ser şoreşê = Über die Revolution") û "Eichmann li Jerusalem. Reportajek li ser savabûna şerxwazan." (= Daneheva gotarên sala 1961ê = Sammlung der Artikel von 1961)
• 1963-1967: Professora bîrdoziya siyasetê li Zanîngeha (University of Chicago li Berkeley )
• 1966: 60. zêbûna wê û destpêkirina hevaltiya di nav wê û Uwe Johnson de
• 1967/68-1975: Professor li "New School for Social Research" New York
• 1968: "Men in Dark Times= mêrên di demên tarî de"
• 1968: cihgirê rêvberê 1ê li peymangeha jib o Huner.
• 1968 Di vir de dema nerehetî û xwepêşandanên xwendekarên zankoyan li Europa û Amêrîka çêbûn, pir sûde ji bîrdoziya Hanna kirin
• 1970: Oktoberê: Heinrich Blücher wexer dike.
• 1970: pirtûka wê "On Violence" ("Desthilatdarî û Zordarî= Macht und Gewalt") tête weşandin.
• 1972: pirtûka wê "= qeyranên komarê = Crises of Republic"
• 1973: Arendt dibe endama serkirdayetiya navenda PEN Amerîkî.
• 1974: êşa dil pê re çêdibe.
• 1975: Seredan bo Europa bo Marbach, Tegna û Freiburg nik Heidegger.
• + 04.12.1975: wexer dike û li New York tête veşartin
Di pey wexerkirina wê re pir tiştên bi nirx bi navê wê çêdibin.
o 1992: Bîranîn û gotarên wê ên ji 1926-1969, di pirtûkekê de têne weşandin.
o 1993: Hannah-Arendt-Institut li Dresden dest bi kar dike.
o 1994: Xelata Hannah-Arendt li Bremen
o 2000: Navenda Hannah-Arendt li zanîngeha Oldenburg tête dameziran.
o 2000:Hannover cihê jidayikbûna Hanna Arendt dibe bajarê nivîskarên ko di ber bîrû baweriyên xwe tadê dixwin, dibe bajarê ji bo penaberan û salê nivîskarekî tade lê hatî bo maweyî salekê vedixwîne, bo bi aramî binivîse (Zemale)